С.Юстапчык
(Антон Адамовіч)

Трывога

(Апавяданьне з жыцьця сучаснага савецкага глыбокага тылу, адкуль ня так даўно выбраўся аўтар)

I

Гэта быў маленькі гарадок, якіх даволі расьсеяна па Расеі-«матушцы», дый па найвярнейшай дачушцы ейнай, сіберна-сівернай, ссыльна-катаржнай Сібіры (суворай мачыхай ці аднаму была...)
Як усе такія - ні табе горад, ні табе сяло. Пасярэдзіне - плошча зь вялізарнай лужынай - запраўдным морам, што й найбольшымі сьпёкамі не перасыхала. У ейных водах, забруджаных і запаскуджаных двуногімі й чатырохногімі жывымі істотамі, строга люструецца «собор» - вялізная мураваная царква - адзіны ў горадзе помнік недраўлянай архітэктуры. Калісьці вымуравалі былі багамольныя адно ці багабойныя купцы, выгналі ўшыркі і ўвышкі кшталтам найшаноўнейшага свайго куміра - тульскага самавара, вялікае гордасьці вынахаду нацыянальнага генія. Цяпер, пэўна-ж, - клюб, а да абяскрыжанае званіцы прымайстравалі парашутнае ўладжаньне, брудную палатніну якога тузае няўпынёны ўгары вецер. Часам гупаюць адтуль, падвязаўшыся на шлейках, ледзь ні ў лужыну проста, маладыя энтузіястыя авіяцыі, часьцей дзяўчаты і, пэўна-ж із заўсёдным сваім піскатам і віскатам - найбольш ад таго, што із спадніцы другі парашут робіцца. Што праўда, цяпер усё гэта бывае куды радзей: «если завтра война» перабраўшыся аж у заўчора й так зажыўшыся ў сяньняшнім, ня вельмі каб і тут вабіла...
Насупраць царквы, праз плошчу наўскасяк, ходаючыся з мураванінаю аб высі, тырчыць пажарная вартавая вежа, ганарова - «каланча». Толькі куды да царквы - дарма, што вышэйшая, а драўляная, старая, ад ветру рыпіць - аж доле чуваць. Гэта-ж і гарадзкі гадзіньнік, адно што без цыфэрбляту. Цыфэрблят, праўда, ёсьць, але ўнізе, у старожцы, на бойкіх ходзіках. Як стрэлка падыйдзе, ну, бывае, што крыху й пярэйдзе, а мо й не дацягнецца - выходзіць хто з вартаўнікоў із старожкі і, каб лішне ня турбаваць свае косьці ўшэсьцем па хісткіх і круткіх сходах - проста галёкае, задзёршы голаў угару й прыставіўшы трубою далоні:
- Бі-і!
І чакае з часінку так, бо часам адтуль, з гары, далятае пытаньне:
- Коль... бі-іць?
А пасьля таго, як выгукнуты лік дойдзе і да вышэйшага гадзіншчыка, і да жыхароў бліжэйшае ваколіцы - зь вежы памалу падаюць зыкі, як-бы ад пабітага сагана, у патрэбнай колькасьці. На дванаццацёх бывае, што й зь невялікім «перавыкананьнем»: чорт яго там лічыў, або й змыліцца чалавек - усё’ дна-ж людзі ведаюць, што больш за дванаццаць гадзінаў ня б’ецца.
Шырэйшага за плошчу, вышэйшага за «сабор» і «каланчу» ў горадзе нічога ня знойдзеш. Дык тут - самы пуп ягоны, сюды зьбягаюцца і ўсе вулічкі, як дарогі ў свой Рым. Другія канцы трацяць яны на балацяным узрэччы. Па той бок рэчкі - толькі мясцовая індустрыя: тартачок калісьці, гадамі індустрыялізацыі, машынізацыі, калектывізацыі і іншых варыяцыяў узьведзены на гордае ўзвышша «дрэваапрацоўнага камбінату». Цяпер-жа - бяры йшчэ вышэй: зьліквідаваўшы «камбінат», перанесьлі сюды нейкае вельмі-ж важнае ваеннае прадпрыёмства. Якое - ня ведае ніхто дый не даведаешся: перад плотам вырасла йшчэ густая сьцяна з калючага дроту, дзень і ноч ходзіць НКВД, работнікі ўсе жывуць за дротам, у горадзе ніхто ніводнага й ня бачыў, якія хоць. Давоз і адвоз увесь - не праз горад, а з таго боку рэчкі - вузкакаляінка й да бліжэйшае, хоць ня дужа блізкое, станцыі.
Гэта - найбольшы знак для гарадка, што вайна. Бо так - чым яго возьмеш? Пра такія-ж Гогаль калі йшчэ казаў: хоць тры гады скачы - ні да якое дзяржавы не даскачаш. Зацямненьне? А калі тут на вуліцах сьветла было? У крамах пуста - а гэта дзіва ці навіна? Яшчэ ніякае вайны й заваду ня было, а ўжо людзі жартавалі: «і чаго - чаго толькі там няма: і хлеба няма, і табакі няма, і нічога няма...»
Праўда, мужчынаў, хлопцаў павыцягвалі-ткі з гарадка. Засталіся хіба што старыя і калекія. Як гэтыя во, пры каланчы: стары дзед Ахрэм і маладзейшы, кульгавы непатутэйшаму - як-бы Кузьма, ці што завецца (ня мудруючы, гэтак, ато й проста Кузькам, і завуць). Зусім здаровы, у соку самым мужчына, адзін бадай толькі й ацалеў у цэлым горадзе, дый то-ж - найбольшае партыйнае начальства: сакратар гаркому, сам наш Цімафеіч. Іншае начальства, праўда, ня ўсё зьвялося ці на бабы сыйшло. Толькі новыя, зусім новыя людзі панакручваліся - і гэта, можа, ня меншы знак, чым ваеннае прадпрыёмства за рэчкай, адно што да яго як сьлед прыгледзецца трэба, проста ня відаць, дый падумаць ня шкодзіць.
Вось забралі адразу неяк старшыню горсавету, «вылучэнца» з работнікаў камбінату, маладога, здаровага хлапца, Фаміных на прозьвішча быў. А назаўтрае ўжо бадай, ці праз дні два, сядзеў на ягоным месцы новы бацька гораду, таварыш Іонаў. Выглядаў ён, праўда, зусім не патутэйшаму, а на тутэйшы розум, дык неяк і ня зусім пачалавечаму - хутчэй нешта, да казла падабнейшае. А як гаварыў, дык штосьці як-бы ў горле хрыпела й між зубоў пасыквала. І хоць ня ведаў ніхто, што йшчэ пару год таму таварыш Іонаў зваўся й пісаўся проста Іонэсам, але нехта з бывалейшых ужо паставіў дыягназ: пэўны жыд, ці бок - габрэй. Народу гэтага абарыгены зусім дасюль не зналі - хіба крыху чулі ад тых, што па сьвеце папацягаліся. А тут па Іонаву, неўзабаве зьявіўся на пажарнага начальніка таварыш Гарлапанін - то крыклівы й рухлівы, варушкі, то паважны, самавіты, проста сьвяты - артысты, чысты артысты, нездарма адразу і ўсё клюбную работу, у парадку грамадзкае нагрузкі, ажывіў. Гэты вылупіўся з Гэрлаханчыка, але тут яшчэ цяжэй было дабрацца: у горле ўжо нічога ня хрыпела - горла было закатнае, нездарма і ў прозьвішчы ўвайшло, а гаворка зусім чыста-маскоўская, як гарохам на патэльню (бо ўжо толькі напалавіну - матка судамойкаю з Масквы была). І ўсё-ж - і тут людзі ня хібілі: і гэты - з тых самых «даўганосікаў», усерасейская слава якіх сплеценая ў анэкдоце зь імём самога ўсерасейскага старасты, дакацілася й да гарадка.
Ну, а ўжо пра таварыша Геаргадзе - разам і НКВД, і начміл, і ваенком (усё-ткі, мужчынак малавата...) - ведалі адразу: гэта зь іншае пароды, гэта - з сакалінае сям’і самога сябра, правадыра й настаўніка народаў, самога вялікага Іосіфа Вісарыёнавіча СТАЛІНА (сумленныя машыністкі іначай ніколі й не друкавалі).
Так, даплывам сьвежае крыві, не сьсякала мужчынская слава гораду, слава ягоных патрыцыяў.
І было тут усім ім цёпла, выгодна, зацішна ад фронту, ад вайны, ад бомбаў, ад мала йшчэ якіх неспадзевак.

II

- Дрэнь паперы, Цімафеіч - сам сабе сказаў сакратар гаркому.
Ён даўно ўжо й сам звык называць сябе гэтак, як усе вакол ветла «вялічалі». Гэны «іч» на канцы нармальнага расейскага прозьвішча, робячы зь яго быццам фамільярна-пачцівае «па бацьку», выкруцілі яму бліжэйшыя заплечнікі й запляшнікі. Пэўна-ж, працягвалі яны тут далёкастрэльныя лініі да традыцыяў слаўнае партыйнае гісторыі зь ейнымі «Ільлічамі» і «Міронычамі». А тыя зь іх, што ў сваім бязьмежным падлабунсьцьве й падмахайсьцьве шчырых партыйных ды асабліва «непартыйных» бальшавікоў цалялі йшчэ далей, выпрацавалі ўжо й цэлы ганаровы тытул: «Ярмак Цімафеіч, пакарыцель Сібіры». Яго прыпляталі цяпер усё больш і больш, пранікліва дагледзеўшы, як імпануець ён дробнаму партыйнаму вяльможу, якому сьняцца залатыя сны вялікае дыстанцыі - ня менш, як ад «райкому» да «крайкому».
Сяньня-ж «пакарыцель» сам пачуваў сябе неяк карэла. Ні тое каб зрадзіла яму няхібная «пакаральніцкая» сіла - ці адна ўжо асабістая сакратарка, ці адна савецкая дама, часам сібернейшая за ўсе Сібіры, была даўно пад нагамі! А й тыя-ж, што на чарзе, поўная пэўнасьць - і яны нідзе дзенуцца. «Папраныя» і ўсе нявыгодныя «ворагі народу». Ізноў-жа, калі хадзіла аб «непакорнасьць» каведнага сусьветнага ворага-фашызму - дык такое бяды: хай сабе там, на фронтах, хоць галовамі ўсе панакладаюць, дурняў - бяз дна ў вялікай краіне сацыялізму. А як самога - партыйная «бронь» у кішані, моцная «бронь», мудрэй за панцыр у якога там танка.
Вось-жа, танка - гэта дык табе танк, танк на танку проста прыкаціў. Учора нечакана, зусім ня планава і якраз груба парушаючы такія павабныя пляны, прыехалі сюды сакратарова жонка, экзэмпляр сапраўды танкавага тыпу пудоў на колькі. Цімафеіч стала трымаў сваю жонку ў няблізкім адсюль краёвым цэнтры. І гэта-ж было вельмі зручна й выгодна, добра. Добра было ад часу да часу пад’ехаць на пабыўку туды, «дадому», у сямейнае кола, маючы сабе й другі «дом», мала не гарэм - вольнага і ўплывовага пашы-халасьцяка. Бо так жыць там заўсёды - гэта-ж, даруйце, была-б чыстая турма, а то й цэлая катарга, запраўдная Сібір волялюбнаму, з шырокімі «духовымі» імкненьнямі чалавеку. Ні табе выпіць, ні падурэць, пабазыраць у цесным сяброўскім гуртку, пакруціць зь мілымі й заўсёды гатовымі сакратаркамі, «актывісткамі», «артысткамі» - цьветамі і красой мясцовай «інтэлігенцыі».
І вось табе - звалілася. Як ні гара да Магамэта, дык Магамэт да яе! - заўсёды, ліхенька, так бывае. Што праўда, час трывожны, ваюе ўся краіна, хай сабе тут на собскай скуры ня чуваць. Ня чуваць, ня чуваць, і далёка йшчэ як да таго, каб пачулася, наадварот - вялікія перамогі геніяльнае стратэгіі на фроньце, дык навошта лішнюю гарачку пароць? Пільнасьць, пэўна, усё завайстраецца, слаўная бальшавіцкая пільнасьць, няма ёй межаў, але-ж яна, як заўсёды, служыць толькі супроць ворагаў народу. І проста, калі так ужо прыперла - ці не магла, боўдзіла, пачакаць яшчэ хоць пару дзён? Бо-ж якраз на сяньня назначаная ўжо даўно плянаваная й падрыхтоўваная сяброўская «гарбатка» (цяжэй із гэтым, усё-ж, за апошні час - як-ні-як, а вайна...). Тут ізь Сьцёшай, бадай што, завяршыць трэ было-б - нішто, сама сакавітая йшчэ жанчынка, але - усё мінае, усё павінна мінуць на сьвеце... Стары-ж бальшавіцкі лёзунг - наперад, толькі наперад, да новых перамогаў! А якраз наклёўваецца новая - такая маладзенькая, ня было йшчэ гэткай, сьвежанькая, міленькая... Наіўная, можа, занадта наіўная, кажуць, нават ня ўсе як-бы й дома. Але-ж гэта якраз і добра - ня дай Божа горшага, як спрактыкаваная, выхітраваная, зь перцам маладзіца...
Што праўда, і бяз гэтага прыезду ня ўсё добра з «гарбаткай». Ня клеілася - цяжкасьці, цяжкасьці ваеннага часу... Гэты Малкін, дырэктар і начальнік новага ваеннага заводу, з таго берагу, шкарадны жыдзіла (антысэмітызм, калі самому сабе, у думках - бадай, ня гэткі ўжо страх) - ніяк да яго не падступіцца... І прасілі ў яго, як у чалавека, і самога запрашалі - пэўна-ж, знайшлося-б што й падсунуць, чым шчэ хата багатая й слаўная. Дык не: ад запросінаў - як адрэзаў, а з «гарушчым» усё мымрыць, круціць, цягне, дацягнуў во да апошняга. Ну й ліха зь ім - абыліся б і безь ягонае ласкі, раздабылі каплю й самі - нішто, аж за ныркі бярэ хоць крыху й вобмаль на кампанію будзе... Не, сама горш - усё-ткі гэтая скандальная танкавая інтэрвэнцыя...
- Парай што, ты-ж геніяльны стратэг, дыялектык, машыністы! - узорыўся Цімафеіч на партрэт свайго правадыра й настаўніка. Але той толькі хмыліўся, як заўсёды, у свае абвіслыя вусы - пэўна, сам выпіў, і закусіў, і дзевачкі... «Дело не в выпитой рюмке водки...» А ты кідайся тут, на «нізавой рабоце», у такой прападнай сытуацыі...
Хіба мо Ягорка ўжо што надумаўся - з таго-ж самага горнага гнязда, - і сакратар узяўся за круцёлку тэлефону. «Ягоркам» назваў ён свайго сябра, малодшага лейтэнанта дзяржаўнае бясьпечнасьці Геаргадзе. Дзе-ж там - «Геаргадзе» - язык чалавек гатоў паламаць, «Ягор» прасьцей і ўсім зразумела. І проста можа геніяльна нават - бо-ж сам «геніяльны» не вытыкаецца із сваім Джугашвілем, а адразу «общепонятного» Сталіна начапіў.
Але тэлефон сам «высунуў сустрэчны» - першы затрашчэў. І ня толькі тэлефон, ажно-ж і сам-саменькі, лёгкі сяброўскі ўспамін «Ягорка» - із трубкі насустрэчу.
- Ну як, Ярмач? - няцьвёрды ў расейскай гісторыі Геаргадзе зьмякчаў і апошнюю літару ў імі славутага сібірскага разбойніка. А можа, хацеў гэтым выразіць нейкае інтымна-цёплае адценьне ў прыязьні?
- Дрэнь паперы, дарагі таварыш, - паўтарыў свой сумны выснаў ледзь не спакораны ўжо пераможнаю сілай абставінаў «пакарыцель».
- Ну, чаго там дрэнь, і навошта такі пісімісі ў старога бальшавіка? - (з замежнымі ня ўсё бясьпечна было ў лейтэнанта бясьпечнасьці: пэўна-ж, «пэсымізм» меўся быць). - «Няма такіх крэпасьцяў»... І павярні адно сваю голаў на якіх 90 градусаў - ці не разьвяселіцца вока тваё, а нос - паху градусаў іншых, запраўдных градусаў, не прадчуе?
- Нешта не разумею цябе... - працягнуў сакратар, але голаў усё-ж павярнуў да вакна, адкуль толькі й мог-жа быць хіба які-небудзь пробліск.
- Глянь, ішак, у вакно, на «прадмосьце» ўжо настаў свае целаскопы...
Праўда, на мосьце нешта рабілася - за пылам адразу цяжка было разгледзець. Ага, машына, аўтамашына - Малкінава-ж, ведама, у горадзе-ж ніводнае не засталося. І гэтая, - таксама добрая ламачына, асьцярожна прабіралася, перабіраючы непапрыбіватыя дошкі маста, як якія клявішы (прыбіваць дошкі ў мосьце - лішні клопат, дый дзе тых цьвікоў набярэшся - і ўсёдна ўвесну паводка зьнясе, а лесам, тайгой - Бог сібіракаў ня скрыўдзіў).
- Думаеш, вязе?
- Думаеш-падумаеш! Нос проста адсюль чуе...
- Дый што з гэтага - з бабаю, з бабаю як ты зробіш?
- Чакай, не гарачайся - аформіцца, як і з бабаю.
- Ну, да гэтага я ўжо не дапусьціўся-б, - занепакоіўся Цімафеіч, добра ведаючы, што значыць «аформіць» у мове энкавэдыстага.
- Не гарачайся, кажу яшчэ раз, пераймай лепш гасьця, прыбывае, - і Геаргадзе даў адбой, усьміхаючыся йшчэ сам сабе з гэтага «не дапусьціўся-б». «І сам-жа, ішачына, добра ведае, што ня толькі бабе, а й ягонай сакратарскай сыці, калі трэба, можна сок пусьціць - «не дапусьціўся-б!»
І начальнік НКВД, начміл і ваенком выйшаў із свае грознае цытадэлі, каб ступіць за колькі крокаў, праз двор, у палацы гаркому, таксама сустрэць рэдкага, а галоўна - патрэбнага цяпер гасьця.

III

- Дык вось, дарагія таварышы, якраз добра, што вы разам тут: зробім невялічкую «нараду трох», - сказаў таварыш Малкін, расьсеўшыся ў глыбокім мяккім крэсьле самога Цімафеіча й шырокім гасьцінным гестам запрашаючы заняць месца двух іншых, быццам-бы ён тут быў за гаспадара, а яны - за гасьцей ці проста нават наведвальнікаў.
Што праўда, дык Малкін ня толькі мог уважаць сябе за гаспадара, але й меў на гэта адмысловыя паўнамоцтвы надзвычайнага часу, якія пашыраліся на ўсю ваколіцу ягонага ваенна-важнага прадпрыёмства. Нельга сказаць, каб гэты факт, што падчыркнена выяўляўся ўва ўсім Малкінавым захоўваньні, быў вельмі да спадобы Цімафеічу і, асабліва, Геаргадзе, які зь вялікай прыкрасьцю зносіў нешта вышэйшае за сябе ў вабсягу тэрыторыі свае дзейнасьці. Але - вайна, мала з чым трэба гадзіцца... Нават хоць-бы з тым, што апрача як у Малкіна, цяжка дастаць дзе канечна-патрэбнай адказнаму працаўніку «зарадкі» якога трэйцяга гатунку, усесаюзнае маркі «чэмергес», які толькі заводы й маюць для прамываньня розных там машынаў. Дый яшчэ дарма, дзякуй Сталіну, - Малкін тымчасам ня вельмі соўгаўся ў гарадзкія справы, нават у горадзе зьяўляўся сваёй пэрсонай толькі другі раз ад свайго прыбыцьця сюды (затое - абодвы разы - з належнай дастойнасьцю: на собскай, адзінай у ваколіцы, аўтамашыне, хоць пехатою, здаецца, куды спраўней і хутчэй, за часінаў якіх пяць, можна было перамагчы ўсе перашкоды мясцовасьці, пачынаючы ад дрогкага, хісткага мосту і канчаючы на небрукаваных, выбоістых, калі горка-пылных, а калі й грузка-гразкіх гарадзкіх «вуліцах»). Тэлефанічна таксама ня ён, а больш яго турбавалі - зноў-жа, каля гэтага «чэмергесу» апошнім часам. Дык пакуль із гэтым зусім жыць можна было.
Быў гэта круглы, сярэдняга веку і ўзросту жыдзіла (як называў у думках Цімафеіч), кроў з малаком. Малаком некалі й заварочваў, маючы сваю малачараньку ў невялічкім мястэчку на Беларусі. Але гэта было дужа даўно: малачаранька - няхай яна дзяржаве будзе, затое й дзяржава - таварышу Малкіну. Не адна адказная дзяржаўная пасада прайшла празь ягоныя спрытныя рукі, якія вобмацкам адразу няхібна пазнавалі, што выгадней. Цяперашнім часам - пэўна-ж, найвыгадней было, зыйшоўшы крыху з арэны сталічнае славы, засесьці ў глыбокім тыле незаступным кіраўніком абаронна-важнага прадпрыёмства, начапіўшы ваенны чын і форму з усімі атрыбутамі. Праўда, улягала гэта на таварышу Малкіну, асабліва форма, ня вельмі каб - тут, мусіць, трэ было мець нейкую прыраджонасьць ці нават спадчыннасьць, каб выглядаць на ваяку, калі й сам і дзяды-прадзеды нават які-небудзь паляўнічы самапал за вярсту круга абміналі. І цяпер найбольшы клопат спраўляў гэты наган - ён усё абвісаў на боку, ато й адзадзя (бо туга падпярэзвацца - здароўю шкодзіць), шточасіны трэ было падцягваць, мацаць, ці тут наагул. А часта гэтая цяжкая машынэрыя й проста балюча лупіла па кульшыне і, халера, хоць на забясьпечніку, але і ўстрэліць куды ў лытку гатова была.
- Ці ня думаеце вы, дарагія паплечнікі, - якраз мацаючы наган, павёў таварыш Малкін, - што жыцьцё вашае зрабілася занадта спакойным, супакоеным у наш трывожны час гістарычнага змаганьня з сусьветнай акулай фашызму пад правадырствам слаўнай партыі й вялікага Сталіна?
«Куды гэта ён?» - зусім не спакойна задаў сабе пытаньне Цімафеіч, якому не спадабалася й гэтае мацаньне зброі, а спрактыкаваны ў лаўленьні на «контррэвалюцыйнай агітацыі» Геаргадзе ўжо аднатаваў сабе ў думках, на ўсякі выпадак, што «сусьветная акула фашызму» апынілася ў Малкіна «пад правадырствам вялікага Сталіна».
- А не адчуваеце вы, што, заміж каб усё абвайстрацца, ці ні прытупілася ў вас неад’емная якасьць кажнага ленінца - бальшавіцкая пільнасьць?
«Ну, гэта ўжо боўць», - незадаволена падумаў Геаргадзе, які ўважаў пілнаваньне гэнае «пільнасьці» за сваю абсалютную й бясспрэчную прывілею.
- Дазволь, таварыш Малкін, але пакуль я...
- Сто? Сарваўшыся з крэсла й з правільнага вымаўленьня, а тут яшчэ падсьцёбнуты па кульшы злашчасным наганам, адразу чырвоны, як рак, скавытнуў таварыш Малкін: - Хіба мне з таго берагу ня відаць, як дыміць добрая палавіна вашых каміноў у забаронены час, калі мы нават спыняем жыцьцёва-патрэбную краіне работу нашага коміну? Або як наагул захоўваецца ў вас зацямненьне?
- Але-ж ты сам, таварыш Малкін, пакінуў электрыку із твае станцыі толькі пяцём адказным працаўніком, і ніхто зь іх... - пачаў прававацца Цімафеіч, а Геаргадзе толькі супакоена й іранічна зазначыў сабе: «Ішак, што пад бальшавіцкай пільнасьцю разумее!..»
- Электрыку, электрыку - а што вам тут, імуліна... імуналі... і-лю-мі-на-лі-зацыю яшчэ трэба? - асьцярожна, але ганарова, як здавалася яму, выбраўшыся зь небясьпечнага слоўца, астыг крыху Малкін. - Тут і вашая сібірская «лучынюшька» так сьвеціць, што ў нас хоць чырвонцы зьбірай...
- Ну, загнуў, дарагі таварыш! Ад тае лучынушкі шыбы так пазакурвалі, што й пражэктарам не праб’е. А каб із вышыні, з паветра - дый які чорт паляціць сюды?
- Паляціць - не паляціць! Хіба можа разважаць так запраўдны бальшавік, таварыш Цімафееў? Трэба, ой трэба павысіць і над вамі пільнасьць - ясны факт.
- Бязумоўна, канешня, таварышы, факт, - першы згадзіўся Цімафеіч, ужываючы свой улюбёны стандартны набор пабочных словаў, які заўсёды кідаў для пацьвярджэньня ці памацненьня, калі чуўся заслабым на пазыцыі ці на аргумэнтах. Дый Геаргадзе моўчкі скіўнуў, схамянуўшыся, што апазыцыяй можна сапсаваць усю справу «чэмергесу», надзея на які ў яго моцна трымалася, тымчасам як Цімафеіч, не дастаўшы адразу ў рукі, рукою й махнуў сабе ў думках.
- Дык вось, прапаную Вам зараз-жа, - падтрыманы ўжо зламаньнем адпору й пераходзячы адразу на начальніцкі тон, задыктаваў Малкін, - абвесьціць у горадзе загрожанае палажэньне. Зараз-жа правесьці сход, павесьці адпаведную масава-растлумачальную работу, што ў цяперашняй вайне няма ні фронту, ні тылу, ні гэтак далей, паставіць арганізацыйны бок справы, падвысіць карныя мерапрыёмствы дыктатуры пралетарыяту ваеннага часу, і гэтак падобнае, і таму іншае. Ну, і ня мне вас вучыць. У сябе я ўжо правёў...
- Бязумоўна... факт! - каротка пацьвердзіў Цімафеіч. - Зараз-жа...
- Дык спадзяюся, і ня буду затрымваць у важнай і безадкладнай справе, - падаючы сваю, заўсёды мокрую, руку, пачаў разьвітвацца знатны госьць-гаспадар, да рашчараваньня ня толькі Цімафеіча, але й Геаргадзе, які бачыў ужо ўсе свае надзеі разьвеянымі ў дым.
- Ага, пасудзіну там... пераліць - вядзерца якое.
- Ну, вось, гэтак адразу-б казаў, - аж зрадзеў Цімафеіч, дый у Геаргадзе йзноў зайгралі вочы, - ато нагнаў тут...
- Фэфэру, - закончыў самазадаволена й таварыш Малкін ды пачаў строга навучальна ківаць пальцам: - Фэфэру й фаеру не такога і за гэта вам належыць - у такі час!
- Дык можа адвячоркам і пагаварылі-б ужо душа ў душу пры чарцы, запазналіся-б і з нашым актывам. Пехатой - раз-два й найлепш!
- Не магу, не магу, дарагія таварышы, - справы, абавязкі. Паб’ём ворага - тады й адсьвяткуем. А пакуль - праца, праца і яшчэ раз праца: усе на абарону!
- Ага, дык пасудзінку... - замятусіўся Цімафеіч.

IV

- Ну й шкарадзіна! Я ўжо думаў - насуха выкруціцца. Але таксама табе палітык - на закуску прыхаваў, як-бы й забыўся, як-бы й на парозе толькі прыпомніў, - абгаворваў Цімафеіч нядаўняга гасьця перад сваім сябрам.
- Ты думаў - ты заўсёды ўсё думаеш. Працаваць трэба! Бачыш, мой нюх і вока чэкіста ня схібілі - я адразу пазнаў, што вязе.
- Бачу, бачу і скланяюся - запраўдная бальшавіцкая пільнасьць. Але як-жа з гэтай пільнасьцяй зь ягонай - сяньня-ж папсаваць усё можа, хіба да панядзелка адкласьці?
- Чаго там папсуе! Яшчэ якраз направіць можна. Калі ўжо ён у сябе правёў - дык зараз-жа й нам трэба брацца, каб якое няўвязкі ня выйшла.
- Гэта ты добра кажаш, бязумоўна, канешня... Дык мы зараз, як піць даць - не пяршыня-ж! Насамперш - сход, так...
- Цэлае вядро, - таямнічым паўголасам перапыніла нараду ў самым пачатку Марфуша - «заўхоз», прыйшоўшы з дакладам аб кагадзе прынятых ад Малкіна запасах гарушчага. Пад ейным ведамам былі ўсе запасы і гаркомаўскае, і асабістае Цімафеічавае гаспадаркі. Злыя языкі, якія за вочы дражнілі Марфушу «захвост», укладалі ў гэтую мянушку шмат глыбокага сэнсу ці нават сэнсаў, зьвязаных і з гаркомам, і з гаспадаркаю, і зь Цімафеічам. Але, ува ўсякім разе, гэта была старая добрая сяброўка партыі, дый гадамі і магерападобным выглядам не магла ўжо стацца нікому за сяброўку маладую. А «заўхоз» - загадчык гаспадаркі - быў зь яе, пэўна-ж, бездакорны.
- Што? Ага, вядро! Бачыш, усё-ж малайчына - не падкачаў. Можа й гатунак?..
- Не, трэйці, чысты прамывачны «чэмергес» - пах так і рэжа.
- Ну, гэта трудна - і тое хлеб. Ага, а як-жа із заедкам, Марфуша?
- Вось я й хацела ў Вас спытацца, Іван Абармотавіч.
Калі Марфуша ад звычайнага сярод партыйцаў абыходжаньня пераходзіла на «Вы» і «імя-войчаства» - гэта заўсёды значыла, што перад ёю паўставала нейкая праблема. Цімафеіч добра ведаў гэта з практыкі.
- А што, хіба папаўненьне рэзэрваў патрабуецца?
- Ніякіх рэзэрваў, Іван Абармотавіч, хоць сьвісьні.
- Гм... Ну, тады хіба гусь рашыць.
Гусь, якую меў на ўвазе Цімафеіч, ужо больш за месяц адпасвалася пры гаркоме. Гэта быў галоўны выйгрыш гарадзкое лётарэі, зарганізаванае на дабрачынную мэту «дапамогі ахвярам фашызму», фактычна-ж - на фінансаваньне «гарбатак» і іншых «духовых імкненьняў» перадавікоў партыйнага актыву. Але здарылася неяк так, што па гэты галоўны выйгрыш ніхто ня прыходзіў. Можа, адразу падзёр ад злосьці «добраахвотна» ўсырычаны яму білет, можа, выкінуў, не спадзяючыся выйграць нічога больш людзкага за які цьмяны люстэрак ці цюбіцейку, можа, проста страціў. Цімафеіч у затоеных думках меў на ўвазе завезьці гэтую гусь пры наступным выезьдзе сакратару крайкому - гэта быў ягоны ўлюбёны спосаб «работы ў вярхох», як ён называў. Таму ён і не сьпяшаўся зь ліквідацыяй гэтае зьвярыны, маючы навонкі й добрае апраўданьне ў строгім дапілноўваньні правілаў лётарэі. Можа-ж, яшчэ заявяцца на выйгрыш... І цяпер лепш было-б абыцца як іначай - ну, але ўжо калі гэтак...
Толькі што Марфуша на ўспамін пра гусь ужо й праўда сьвіснула.
- Гусь ужо даўно рашылі, Іван Абармотавіч.
- Як рашылі? Хто рашыў?
- А Лёнька Карцінкін, як у армію йшоў, на праводзіны.
- Карцінкін? Ах, сукін сын... - і яшчэ мацней папусьціў абураны Цімафеіч. - І хоць-бы запрасіў з нас каго - аднэй сваёй камсамольскай халяйстрай і замялі... А тут яшчэ сяньня на яго характарыстыку зноў просяць - упішу я табе, прапішу я табе характарыстыку!
- Ізноў дарма гарачаешся, - пачаў супакойваць Геаргадзе сакратара, які расходжваўся не на жарт, - Лёнька - свой хлопец, і камсамол добра кіраваў, што тут яму солі на хвост насыпаць. Ня позна йшчэ запрэгчы каня й пад’ехаць у саўгас - куды лепшую дзічыну ўпаляваць можна.
- Ах, сукін сын, малакасосіна... Ну, пэўна-ж, застаецца толькі гэта - арганізуй, Марфуша!
І Марфуша, задаволеная такім паваротам справы, бо да саўгасу, праўдзівей, да ягонай жыўнасьці заўсёды мела вялікі пацяг - зьнікла бясшумна, як і зьявілася была.
Але зьнемарашчаны прыкраю неспадзеўкаю з гусяй, Цімафеіч усё ня мог йшчэ адыйсьці. Тым больш, што адна прыкрасьць навяла думку й на другую, яшчэ не пазбытую.
- Ну але, закуска - а як і з гэтай другой закускаю, што ўчора Бог паслаў? Разьвязалі тут «головокружение от успехов», а на галоўную небясьпеку на даным этапе зусім забыліся.
- Гэта ты пра сваю палавіну?
- Палавіна, якая там чорта палавіна - добрыя тры чверці...
Геаргадзе зарагатаў.
- Чаго іржэш, дурань, думай лепш хутчэй, як гэты вузел расьсячы?
- Сам ішак, чаго тут думаць - само ўсё складаецца, як найлепш. Зараз - нажахаць яе, як сьледам, гэтым «загрожаным», а там - пасадзіць на каня з Марфушаю і ў саўгас - хай ратуецца ад пагрозы нямецкіх бомбаў на сібірскую тайгу.
- Ягорка! Гэта-ж геніяльна! Не, у вас на Каўказе, мусіць усе геніі, - як на сьвет нарадзіўшыся, зрадзеў Цімафеіч. - Проста - дай, я цябе пацалую!
- Ну, пацалуеш пасьля й каго іншага сабе.
- Ага, дарэчы, як думаеш: я хачу запрасіць гэтую маладзенькую, што надоечы ў клюбе сама навязвалася. Можа, хіба ня пойдзе?
- Чаму ня пойдзе - сам-жа кажаш, навязвалася. Адно што - для мяне гэтай йшчэ ня высьветлены тып, няясны тып. І хто, і што - спахмурнеў Геаргадзе, якому новы паварот у любосных справах свайго запляшніка не падабаўся із шмат якіх меркаваньняў. - Як сам уважаеш. А цяпер - давай круці, праводзь работу - час ня церпіць!
- Так, «за работу, кума, за работу!»
І праз паўгадзіны натхненны ўжо зноў Цімафеіч «круціў» надзвычайны сход усіх партыйных і савецкіх працаўнікоў у залі клюбу - «сабору». Ён быў у васаблівым «удары» й гаварыў дзьве гадзіны з гакам. «Бязумоўна, канешня, таварышы, факт...» Даў пытлю «сусьветнай фашызьме», «завастрыў пільнасьць», высьвятліў ўсю паважнасьць «загрожанага палажэньня». Пры цяперашняй татальнай вайне, пры страшэннай тэхніцы - што часіны можа наляцець каведны вораг і збамбардаваць важнае ваеннае прадпрыёмства за рэчкаю, а адным заходам - і горад. Пільнасьць, пільнасьць і яшчэ раз пільнасьць! Зразумела, не паніжаючы стаханаўскае прадукцыйнасьці працы, бо краіна й вялікі Сталін патрабуюць і г.д. і г.д.
А кароткае выступленьне Геаргадзе із напамінкам аб «караючым мячы дыктатуры пралетарыяту» і надзвычайных санкцыях ваеннага часу - толькі добра прыпячатала ўсю справу.
Эфэкт быў самы поўны. Цімафеічава «палавіна» бязь лішніх угавораў паплыла на хурманцы ў саўгас - яшчэ й сьлёзку пусьціла, бедная, што мужава постань і абавязкі мусяць трымаць яго тут, у горадзе, у небясьпецы такой...
Дый ці толькі жонка. І іншыя добрыя людзі памалу пацягнуліся зь небясьпечнага месца ў тайгу, да сваякоў, на бліжэйшыя вёскі.
Бо нехта ўжо нават прысягаўся, што ворагавыя лістоўкі чытаў: камбінат за рэчкаю возьмуць «бамбёжкаю», а горад «гармошкаю». Гадалі - што страшней і што значыць «гармошка»: з музыкаю зь неба спусьцяцца? Ці гэта гармата якая халерная так называецца?
Іншыя казалі, што гэта японец падвёў і выступіў. Ён і ляцець сюды мае, бо немцу - задалекавата й няспраўна.
Яшчэ нехта цьвердзіў, што мае йсьці нейкі філіпінец.
І падвечар гарадок зусім апусьцеў, загруз у напружанай цішыні «загрожанага палажэньня».

V

- Спушчайцеся, дзеду, далоў, супачыньце сабе тымчасам, як трэба, на ложку.
- Га? Ага, добра сам кажаш. Задрымаў чуток. Глянь ты, аж тут, на верхатуры, цёпла зрабілася. Дый ціха, вецер будкі не калоціць. От і змарыла... Хіба ня дождж?
Дзед Ахрэм моцна пазяхнуў і пачаў уставаць, крэкчучы, із звычайным сваім: «Ах, Божа, Божа на»... Казімер, які ўскорстаўся на «каланчу» адмяніць яго, усьміхнуўся, як кажным разам, калі дзед прававаўся, што зануў на варце, складаючы заўсёды свой грэх на снатворнае дзеяньне надвор’я, якое-б яно там ні было - ці на дождж, ці на пагоду. Пэўна, старасьць - яшчэ й так дзіва, як ліпіць, як на гэтую «верхатуру» ўзлазіць, дый то цяпер, пры гэткіх харчох. А трымаецца зусім гарой - нават прызнавацца да старасьці ня хоча.
Але сяньня й праўда, нават тут было вельмі цёпла й ціха. Ціха і ўвысях, ціха й там, далавах, на бязьлюдных нязвычайна гарадзкіх вулічках, на дарогах між палеткаў і тайгі, у самой тайзе мусіць. І дзед Ахрэм, устаўшы дый аглядаючы ваколіцу, як-бы на тое, каб здаць яе свайму наступніку, кінуў:
- Скажы ты, як падмяло. Калі заступаў, дык яшчэ цягліся ўсё прочкі, як мурашкі, з гораду. Гэта табе дык сход - першы сход, а тады й расход. Нагнаў пуду. А што, мо й праўда хто адведаць захоча поначы?
І дзед ускінуў вокам на зелянавае, як заўсёды тут, нянаскае, неба, быццам ужо выглядаючы адтуль якіх «гасьцей».
- Ды не, дурніна, дзеду, - гульня, як заўсёды ў іх. Хто дапне сюды на такі край сьвету?
- Мусіць, што гульня дурная, добра сам кажаш. Ах, каб вы ўжо жыватом загулялі, хавэйрымы. Ну, пайду, выпрастаю-ткі крышку костачкі. Глядзі, хлопча, каб і табе тут вейкі не зьвяло з гэстаю чытанкаю, - кіўнуў дзед на кніжку, том вершаў Блока, якую, затуліўшы пальцам на нейкай балоне, меў у руках Казімер.
- З гэтым, дзеду, не засьнеш!
- А багі яго ведаюць, што там такое. Ну, калавур-жа, глядзі!
І дзед, крэкчучы ў тон рыпеньню старых каланчовых сходаў, пачаў спушчацца далоў, у іхнае супольнае вартаўніцкае жытло. Казімер палажыў, разгарнуўшы на затуленым месцы, сваю кніжку на маленькі трыногі столік, што стаяў тут прыхінуты да сьценкі, і, пачакаўшы крыху, пачаў адбіваць гадзіны. Пакуль узглабаўся сюды й гаварыў зь дзедам - пэўна, што тыя колькі часінаў зыйшлі, на якія не дацягала, як глядзеў там на гадзіньнік. Дый наагул ён ніколі не званіў гадзінаў, пакуль дзед ня зыйдзе - досыць і так старыя вушы мелі свайго гуду й звону, і то йшчэ - дзіва - добра яму служылі.
Але-ж, колькі за гэтыя тры гады кажны зь іх папавыбіваў тут гэтых гадзінаў! «Майстры часу»... Увесну калісь спаткаліся ўпяршыню вунь там, каля рэчкі.
- А патом нашая Прыпяць куды мудрэй разьлівае...
Божа мой, за колькі год упяршыню гукі нашае мовы - і тут, на гэтай халоднай, нялюдзкай чужыне! Кажны раз, і цяпер, ня мог Казімер без хваляваньня ўспамінаць гэтае першае спатканьне сваё зь дзедам Ахрэмам. І тады-ж, як спаткаліся - так і злыгаліся, аж на дагэтуль. Злыгалі - родная мова, роўная доля. Дзед Ахрэм, як пусьцілі нек із «раскулачаньня», дажабраваўся сюды, у гарадок, кіруючыся й далей пад свой бок, на радзіму. Адно-ж прыстаў так (дый куды, да якое радзімы прабірацца і як было?), што калі добры чалавек, падаўшы хлеба, запрапанаваў застацца гэттака за вартаўніка на «каланчы» - адразу й згадзіўся. Гэтак і вартуе, «калавурыць» ад таго часу, узлазіць і злазіць па хісткіх сходах, адбівае гадзіны. За год які спаткаў тут, ля рэчкі ўвесну, беднага кульгавага, таксама толькі зь лягеру выпушчанага хлапца з свайго боку, ды ўжо сам здолеў «устроіць» яго пры сабе, на каланчы, злазіць і ўзлазіць ды ў той пабіты саган біць.
Казімер тады быў адбыўшы свае пяць год «папраўча-працоўнага лягеру», назначаныя яму, як і цэлай грамадзе ягоных сяброў, студэнтаў-беларусаў, за «нацыянал-дэмакратычныя настроі» і «сувязь зь міжнароднай буржуазіяй» (дарма, што бадай ніводзін зь іх ні «міжнароднага», ні калішняга свойскага «буржуя» ў вочы ня бачыў, хіба на савецкіх плякатах). Можа, на пяцёх бы й не абмежавалася, але за год які да тэрміну пашэньціла неяк падкруціцца нагой пад бервяно й патрушчыць яе крышку. У лягерным шпіталі лячылі гэтак рупна, што зрабілі добра кульгавым на цэлае жыцьцё. Гэтак «папраўчы» не паправіў, а выкрывіў. А з «каманды інвалідаў» лягеру, пэўна-ж, невялікая карысьць, дык таму, можа, і не прадставілі на «падвышэньне», а як тэрмін зыйшоў - пусьцілі з Богам на «мінус» (права выбраць сабе месца пражываньня за выняткам, «мінус», пэўных пунктаў і раёнаў). Нехта параіў, не цягаючыся далёка - усюды адно шчасьце - выбраць гэты бліжэйшы ад лягеру гарадок, дзе й вялікі «камбінат» ёсьць, і з работаю, і з пражыцьцём лягчэй. Дык сюды й прыкандыбаў пад весну. Але з «камбінатам» адразу не выкамбіноўвалася - усё зь «пільнасьцю» прыглядаліся і ганялі ад заўтрага да заўтрага. І калі ўжо зусім зьбіваўся з усяго й з капытоў - сустрэўся гэты свой, як родны, дзед Ахрэм, заапекаваўся й дапамог знайсьці месца, вышэй за ўсе на цэлую ваколіцу, пачэснае месца - нагадваць людзям, хто здольны праняцца гэтым, - што жыцьцё іхнае пакарачэла йшчэ на адну гадзіну...
Тады часам нават і самому здавалася, што бервяно добрую работу зрабіла. Цяпер-жа мала было яму найцяжэйшых праклёнаў. Цяпер, пазіраючы туды, на захад, і ўздумваючы кажны раз, што радзіма-ж уся ўжо там, па той бок. І што там? Пэўна-ж, тыя «настроі», што калісь лягер самому настроілі. Іначай ня можа быць - так-жа паўтараецца гісторыя сямнаццатага, васямнаццатага году. Дык ляцеў-бы туды? Хіба што толькі. Бо зайшоў-бы, пайшоў-бы хоць - каб ня гэтая чыкілда, зь якою й лішне «мінусаў» ня трэба, каб быць прывязаным да месца.
Вось і туга, туга якая! І нуда, нуда... Даўно, а каторыя й па два разы, перачытаныя ўсе тамы «багатага кніжнага фонду» мясцовае гарадзкое бібліятэкі. Цяпер надумаў вось браць хіба зноў ды перакладаць пакрысе ў сваю мову - можа, прыдасца калі. Але штось туга йшло - бо туга, туга! Асабліва гэтымі вячорнымі часінамі, на вышцы «каланчы», калі пасыракомлеўску
Заходзіць сонца пагоднага лета,
Веець вецер з заходніх нябёс...
Вецер, вецер! З далёкага сьвету
Якія весьці да нас ты прынёс?

- А гэта я. Валя, - Казімер аж здрыгануўся, бо нейкая незнаёмая дзяўчына, нямаведама адкуль і як узяўшыся тут (пэўна, узорыўшыся і ўлятуцеўшыся ў далеч, не пачуў і ня згледзеў) - тыцкала яму руку. Ён мэханічна падаў сваю, усё яшчэ не разумеючы, што гэта за праява.
- Хто вас пусьціў сюды? - спытаўся ён першае, што накруцілася, пасьпеўшы спыніць на языку другое - «Чаго вам трэба?» - што, як ні будзь, а было-б усё-ж няветлым і негасьцінным.
- Сама. Мяне на вечар запрасілі там, - яна паказала рукою некуды ўніз убок. - А мне цікава, як адсюль відаць, і я ўзыйшла.
І яна, праўда, зь цікавасьцяй пачала разглядацца па ваколіцы, перш уніз, а тады ўдалеч, і таксама на захад. Казімер прыглядаўся тымчасам да яе. Гэта была танклявая, стромкая, з выгляду вельмі маладзенькая й зусім нішто сабе дзяўчынка, чарнявая, з даўгімі валасамі, якія спадалі хваляю аж на плечы - неяк непатутэйшаму. Дый, пэўна-ж, яна й была нятутэйшая, бо Казімер, здаецца, ня бачыў такой у горадзе. Што, праўда, ён рэдка хадзіў цяпер на горад, зганяючы тугу й нуду дома, тут на гары ці ўнізе. Магчыма, што каб хадзіў часьцей, дык сяньняшняе знаёмства адбылося-б крыху раней, бо дзяўчына займела ўжо ў горадзе нямала знаёмых, і ўсё такім самым спосабам выяўленьня собскай ініцыятывы, кароткай самарэкамэндацыяй з падаваньнем рукі. Гэтак яна брала кажнага, што называецца, уроспудзь і адразу ставіла перад фактам знаёмства. І ніхто не пратэставаў і не абураўся, бо ад дзяўчыны патыхала такой бязьмежнай наіўнасьцяй і нейкай як-бы захопленасьцяй, што яна адразу абяззбройвала сваіх новых знаёмых, калі ў першы мамэнт нават і мільгала ў іх думка аб дзёрзкасьці, навязьлівасьці, няпрыстойнасьці ці падазронасьці такога захоўваньня. Заставалася хіба ў некаторых толькі ўражаньне нейкай ненармальнасьці, пры якой «ня ўсе дома», выкліканае і гэтай наіўнай захопленасьцяй, а найбольш - тым нязвычайным, «ненармальным» спосабам завязваньня знаёмстваў.
Гэтак абяззброены быў і Казімер. Яму нават пачало рабіцца цікава з гэткай арыгінальнае праявы, і захацелася задаволіць гэтую цікавасьць. Дык ён, ня доўга шукаючы, ад якога пытаньня пачаць, выкінуў першае, што круцілася яшчэ ў кірунку пастаўленага адразу - «хто вас пусьціў сюды»:
- Адкуль Вы?
- Адтуль, - яна паказала рукою на захад, куды глядзела,- здалёку, здалёку...
І па кароткай паўзе дадала:
- Уцякала ад фашыстых, як бомбы пачалі кідаць. Гэта так страшна, - дзяўчына здрыганулася, відаць, успомніўшы нешта запраўды страшное. - Перш у Маскву, да сястры, а пасьля і сюды. Тут у мяне другая сястра Ліда.
- Можа, Вы зь Беларусі? - спытаўся Казімер, ловячы ў акцэньце дзяўчыны нейкія малаўлоўныя, але знаёмыя адценьні.
- Угу, - зачыненымі вуснамі адказала дзяўчына, занятая ў гэты мамэнт ужо разгляданьнем разгорнутай на століку кніжкі. - Ага, Блок, - канстатавала яна й пачала чытаць уголас нарасьпеў, як было агульнапрынята чытаць вершы апошнім часам:
Снится - снова я мальчик и снова любовник,
И овраг, и бурьян...
И в овраге колючий шиповник,
И вечерний туман...

- Гэта Вам сьніцца? - спытала яна, глянуўшы на яго, а тады ейны погляд сьлізгануў на ягоную выкрыўленую нагу і зноў на яго. Абое пачырванелі, зразумеўшы думкі адзін аднаго і засаромеўшыся адзін за аднаго. У яе аж, здавалася, накручваліся сьлёзы - ні то ад гэтага сораму за сваё нетактоўнае пытаньне й погляд-напамінак на ягонае няшчасьце, ні то ад жалю да гэтага няшчасьця. Але ён зараз-жа справіўся з прыкрасьцю і, намагаючы адразу нават на вясёлы й разьвязны тон, сказаў:
- Сьніцца ці сьнілася, пэўна-ж, Аляксандру Блоку, як вынікае з аўтарства вершу...
Ды, ня ўтрымаўшыся на ўзьнятым тоне, закончыў з тугою:
- Мне ўжо даўно нічога ня сьніцца...
- Гляньце, павучок, - пачала ўжо яна выводзіць гаворку з прыкрага стану, - спушчаецца на мяне! Не, на Вас! Не, пасярэдзіне. На нас, на нас! Гэта-ж, кажуць, на шчасьце...
- Ну, гэткага шчасьця ў нас тут поўна.
- А я веру, бо раз...
- Бі-і! - даляцеў голас зьнізу.
- Што гэта? - спалохана здрыганулася яна, бачачы, што ён адразу ўзяўся за вяроўку.
- А гэта сыгнал мне адбіваць гадзіны.
- А я думала, мяне... Ды пачакайце, я лепш зыйду, ато гэта, мусіць, будзе таксама няпрыемна... «Бом, бом» - як бомбы...
Ён засьмяяўся і пачакаў, пакуль яна не схавалася за павароткай сходаў, абнадзеіўшы йшчэ яго:
- Я пасьля яшчэ прыду!
Аднак, гэтае абнадзеяньне не прывяло яго ў захапленьне. Наагул, усё здарэньне неяк узрушыла яго, неяк зьмяшала ўсё. І што гэта за яна? Ён бачыў цяпер, як яна перасекла пажарны двор і ўвайшла ў гасподу самога ягонага начальніка Гарлапаніна. «Мусіць-ткі, птушка!» - падумаў ён, добра ведаючы, хто зьбіраецца ў брандмайстра і чуўшы няраз, якія оргіі разгульваюцца там. «А можа, якраз залучаюць птушачку ў сіло?» - і яму ўжо зрабілася шкода яе, так, як за часінаў колькі таму, можа, ёй было шкада яго. А зрэшты - усё гэта толькі няпрыемна нэрвавала, неяк трывожыла, напружвала йшчэ больш тую тугу. І гэты, як прасьпяваны ўсёроўна, Блок. «И вечерний туман...» Ён глянуў уніз. Тут ніколі ня бывае гэтага туману - заўсёды так ясна, халодна - цьвяроза, праклята ў гэтай сьцюдзёнай, сібернай краіне.
І раптам - за ўсё разам - зрабілася так шкода - шкода самога сябе...

VI

Нават мілая, улюбёная адмалку шэрая гадзіна, а сяньня йшчэ й такая нязвычайна ціхая, лагодная - не магла ўлагодзіць, загаіць тэй нейкай глыбокай, старой раны, якую так недалікатна раструціла гэная раптоўная новая «знаёмая» - незнаёмка. Балела глыбака ў душы, адбіваючыся, здаецца, аж фізычным болем у струшчанай і нязрошчанай добра назе - бо ці-ж не адзін гэта быў боль? І больш - адна страшэнная, крывавая, ірваная рана... А да ранейшае тугі й нуды, да гэтага жалю й болю, якімі абарочвалася яна цяпер, усё больш дамешвалася нейкая незьясьнёная трывога. Ізноў-жа закінула яе тая няпрошаная й гвалтоўная парушальніца хоць і тужлівага, а ўсё-ж супакою. І гэта ўсё пачынала ўжо зноў і зноў гнаць некуды прочкі - куды? Можа, зноў усё туды, хай сабе й накульгам - дадому, на радзіму. Ато проста - безвач, ато проста - за вачыма, хоць куды, на сухія лясы...
Адмяніўшыся на варце й сыйшоўшы далоў, Казімер ня сеў за кніжку ці так - роіць-лятуцець шэрай гадзінай. Ён прайшоў проста праз каланчовыя сенцы і выйшаў вонкі, а там - за весьніцы, на вуліцу. Ён пайшоў-бы й далей абы-куды, але якраз паўзь яго бясшумна прасьлізнула знаёмая даўно постаць. Ці толькі знаёмая?.. Чаму адно не прывіталася сяньня?.. Маладзенькая русакосая дзяўчынка - Надзя, дачка першага гаспадара, у якога пажыў быў крыху, прыбіўшыся сюды ў гарадок, пакуль да гэтае каланчы прыстаў. А чаму прыстаў?
Якія настырлівыя, дурныя пытаньні - як тое ў тае: «Гэта Вам сьніцца?» Што й да чаго? А чакай-ткі: трэба ўрэшце мець мужнасьць прызнацца хоць сабе самому і шэрай гадзінай: сьніцца... Сьнілася... Сьціплая, сарамлівая дзяўчынка.. Так рэдкі тут чысты славянскі тып... Надзя - Надзея-надзея, пустая надзея... Сьнілася - а зразумеў гэта падсьведама, бадай, баючыся й тады самому сабе прызнацца, і - зусім спужаўся, уцёк, хапіўся за «каланчу», як за ратунак і ад гэтага... Так, так было. Ды і ўцёкшы, штовечару сачыў, як хадзіла зазвычай із збаночкам па малако, паўз гэты пажарны двор - так, як цяпер во. Калі зьверху, з «каланчы» бачыў - праводзіў вачыма заўсёдную чорную стужачку ў валасох зь невялічкім баньцікам, узімку - хутраную сібірскую шапку з даўгімі вушамі... Калі, як цяпер, за варотамі, спатыкаліся - віталіся й чырванелі - чыста абое. І ўсяго - рэшта толькі сьнілася. Але-ж, сьнілася! І - сьніцца... «Снится - снова я мальчик...»
Не, гэтая - не такая, ня будзе тыцкаць адразу рукі, ня пойдзе на вечарыну да Гарлапаніна, адкуль чуваць ужо першыя гукі буйное весялосьці «партыйнага й савецкага актыву» (і гэта-ж цяпер - чысты «баль у часе чумы»...).
Але і гэтая, і тая, і такая, і не такая - нават думаць аб іх гэткаму, як ён - якім правам? Гэткаму «бедынаму калекыму» - як енчыў, просячы ў людзей на рагу плошчы, адзін, яшчэ няшчасьнейшы сябра ў няшчасьці...
А чаму ўсё-ткі не прывіталася сяньня? Ня згледзела? Не пасьпела? Дык вось-жа й самому ясна: ня толькі сьнілася, ня толькі сьніцца - турбуе цяпер, удзень і шэрай гадзінай, наяву. Можа, гэта якраз наймацней і трымае тут - мацней за ўсе «мінусы», за ўсё кульганьне. Безнадзейны лятунак пра надзею - Надзею. І якраз тады, калі шчырыя надзеі ўсе мусілі-б быць толькі на Яе, на Радзіму... Хоць-бы й памерці, а - там, толькі там...
І раптам бліскавіцаю праняло нямаведама адкуль нейкае прадчуваньне - ці ні запраўднае зерня ўсяе трывогі: памерці - гэта будзе хутка-хутка, зусім неўзабаве. Ці ня гэта й выгнала цяпер сюды, гнала йсьці, сыйсьці «хоць куды, на сухія лясы», як жывёліны сыходзяць некуды паміраць? Сьмерць-жа - сон? Вось і «сасьніцца» - «снова я мальчик»...
Не, годзе ўсіх гэтых сноў. Проста трэба ўзяць сябе ў рукі і не паддавацца ні таму, ні гэтаму. Можна-ж не паддацца. Урэшце-ж, і там, у паэзіі, па Блоку быў Есенін:
Не бродить, не мять в кустах
Багряных
Лебеды, и не искать следа...
Со снопом волос твоих овсяных
Отоснилась ты мне навсегда...

Гэтак цьвёрда ўсьведаміць сабе й пастанавіць - так цьвёрда, як сядзяць у памяці гэтыя даўно-даўно ўжо калі вычытаныя радкі.
Дык і не прывіталася, бо - «адасьнілася» ўжо. Ужо яе няма, прасьлізнуў толькі сьцень шэрай гадзінай. А можа - самога яго ўжо няма, няма з кім вітацца, бо сьмерць - ужо...
Якая дурніна вярзецца й вярзецца сяньня! Дурныя, зусім дурныя нейкія прадчуваньні, забабоны, прымхі, як той, «павучок на шчасьце». Як можна апусьціцца ў такой дзічы й глухмені да простае бабы, сібірскае бабы...
А калі й сьмерць - паміраць-жа таксама ці ня ўсюды ўсё’дна - не канечна, каб на радзіме, а й на «сухіх лясох». Ці адзін ужо й памёр так?
Цяпер-жа - пачакаць яшчэ крыху, будзе-ж ісьці назад із збаночкам дадому. Тады прывітаюцца - ён першы нават. Першы - але апошні раз...
Тымчасам, заміж гэтага, перабіваючы йшчэ блытаніну думак, плошчаю паўз каланчу пратарахкала ў шпаркім тэмпе, уздымаючы хмары пылу, запрэжаная канём таратайка. Казімер пазнаў і мусіў усьміхнуцца: сам старшыня гарсавету, сам таварыш Іонаў - «Ёйна», як іначай і ня зваў яго дзед Ахрэм, пакідаў свой горад у вадказны мамэнт «загрожанага палажэньня». І побач - трэслася перасьпелая, як сьлівіна, удава па начальніку пошты, зь якой жыў цяпер гэты «Ёйна», мясцовая, але з выгляду - «таксама добрая Рохля», на дзедава вызначэньне. Гэтаму, гэтакім ніколі не «адасьніцца», хоць і старасьць і друзласьць даўно на дварэ... Дзіва толькі, што нават ад балю ў Гарлапаніна сяньня адрокся - вось дык страх: які напудзілі гэным «загрожаным»! І гэта табе - «бацька гораду»...
- Далеўскіх! Кузьма! Кузькіна маць! - адчыніўшы вакно свае гасподы, загарлаў, перакручваўчы, як і ўсе тут, на мясцовы лад і імя й прозьвішча, сам вышэйшы Казімераў начальнік, брандмайстар таварыш Гарлапанін. Відаць, ён быў ужо добра сербануўшы. - Хоць на паўназе, а сюды давай - духам!
І Казімер мусіў засьпяшацца, па дарозе з прыкрасьцю гадаючы, які новы й ці вялікі зьдзек, выдуманы сшалелымі ад сыці «правадырамі актыву», давядзецца зараз із пакораю сьцерпець. Але-ж, сьцерпець, бо...
- Сабаку знаеш? Гэта-ж ты вадзіў ці хто там у вас? - гарлаў ізноў начальнік, не дачакаўшыся нават, пакуль вартаўнік-інвалід прытыргіцае да ягонага вакна.
Казімер і праўда знаў гэтага сабаку, фаварыта сакратаровае фаварыткі Сьцёшы, і раз, на такі самы загад свайго начальства, адводзіў яго дадому з клюбу, дзе той не даваў сваёй гаспадыні быту й разгарненьня ў танцах. Было нямала тады зь ім клопату і, каб ня прынада, якою трэ было цэлую дарогу ашукваць сабачую вернасьць, цяжка было-б даць рады. Значыцца, цяпер ізноў за сабачага павадыра - ну, гэта йшчэ дарма, куды лепш за якія «заходнія танцы», якія мусіў круціць раз із сваёй чыкілдою на загад п’янога ўшчэнт начальства.
- Дык вось і дастач гэтую Юду - Троцкага на іхную гасподу... Ту-ж у контрыках быў? - быў... Усе вы трац-кі-стыя, маць вашу... Ну, маеш костку - на костку пойдзе... Можаш і сам перш аб... аб... абскубсьці, скуб-э-энт! Ёмкая костка - баран, - Гарлапанін і сам яшчэ смактануў пару разоў гэтую костку бліскучымі ад тлушчу губамі, перш чым аддаць яе на прынаду. - Н-ну, і марш! Троцкі, кусі! - паспрабаваў ён йшчэ і нацкаваць на кульгавага - улюбёны аб’ект сабачай агрэсіі. Але сабака «сыстэмы такса», на вызначэньне ягонае гаспадыні, якая сама вынайшла й гэтую мянушку «Троцкі» - для «заклейменьня подлай контррэвалюцыі», - пазнаў свайго калішняга павадыра (мабыць, добра злучыўся ў сабачай памяці ягоны пах із пахам нейкай смачной прынады) і нават быў ласкаў памахаць яму крыху хвастом.
Дык адразу апанаваць яго і павесьці за сабою далося нават ня цяжка. І пэўна-ж - куды больш да твару такому сабакі вадзіць, чымся розныя «гнілыя інтэлігенцыі» з сабою разводзіць.
- Фьюць, пайшлі, Троцкі!..

VII

«Культурная гарбатка актыву», як, можа, шчыра й зусім не ўсьведамляючы ўсяе саркастычнае зьдзеклівасьці такога назову, гучна менавалі міжсобку свае звычайныя оргіі валадары гарадка, усё-ткі нешта ня зусім вытанцоўвалася. Як і баяўся сам Цімафеіч, прыкра псавала справу гэтае, недарэчы надуманае, «загрожанае палажэньне». Праўда, яно дапамагло сплавіць няпрошаную перашкоду паважнага водавыціску на колькі брутатонаў - шаноўную, але толькі на адлежнасьці, і непажаданую цяпер Цімафеічу сяброўку жыцьця. Ды затое сьледам за гэтаю дамаю паплылі й некаторыя, проста неадменныя ўдзельнікі прыемнае пагулянкі, добра напалоханыя ўзятай зусім паважна пагрозай «загрожанага». Асабліва прыкра было, што некуды «змыўся», як, зрэшты, зазвычай рабіў у падобных абставінах, пазьней спрытна выкручваючыся нават у героі, рэдактар-выдавец мясцовае шматтыражкі таварыш Іньдзюкоў. Гэта была проста незаступная страта для таварыства, бо рэдактар адначасна быў адзіным і найздальнейшым баяністым, які мог проста з паветра лавіць якія-хаця матывы «заходніх» і ўсходніх танцаў, віртуозна й з багацейшымі варыяцыямі адтвараючы іх на сваім вялізарным гармоніку. Зрэшты, гэты тып ягонага таленту яскрава выяўляўся й на абліччы рэдактаравага «органу», на ўсіх, заўсёды горда падпісваных собскім прозьвішчам даўжэразных ягоных артыкулах, больш, а часьцей менш спрытна склееных ізь пярэстых шматкоў, таксама ўлёт падхопляваных і жыўцом выдзіраных із матар’ялаў слаўнае бальшавіцкае сталічнае й краёвае прэсы. А што можа быць за «культура» на гарбатцы без «баяну» - які інтэлігентны чалавек, апынуўшыся «пад градусамі», здолее пяяць і асабліва танцаваць пад «фартап’яную» музыку якое-небудзь доктаркі Клікушынае, як-бы там ні стараліся барабаніць на ўсе застаўкі. Такому чалавеку - гэта ня больш, як сібірскі камар над вухам, «ні такту, ні факту», як казаў Цімафеіч. Дык усе шчыра шкадавалі, што выйшла такая «няўвязка», і войстра асуджалі факт ганебнага дэзэртырства з культурнага фронту, учыненага таварышам Іньдзюковым.
Адчувалася й нястача паважанага старшыні горсавету, Іоны Іоныча Іонава. Гэты, хоць і ня вызначаўся такімі бліскучымі талентамі, як рэдактар Іньдзюкоў, але меў адзін, бясспрэчна-карысны ў падобных абставінах: умеў займаць неадчэпнага спадарожніка царыцы «гарбатак» Сьцёшы - ейнага ўлюбёнца, а ўсіхнага абрыджонца, успамінанага сабаку-таксу «Троцкага». Праўда, гэтую мянушку Іона Іоныч перайначваў для сябе і, любосна цмокаючы, называў сабаку «Труцыкам», відаць, у душы абражаны асабачаньнем слаўнага імя разумнага чалавека, які хоць і быў «подлым ворагам народу», але ўсё-ж, як і ўсе разумныя, паходзіў «із нашых» - із таго самага кагалу, адхрысьціўшыся ад якога, не адлучаў сябе перад сабою Ёйна Ёнэс. Яно праўда і тое, што, можа, і сабака гэты быў у нейкім сваяцтве ці блізіні із тым кагалам, бо калі Іона Іоныч туліў яго да сябе, трымаючы на каленях і наблізіўшы свой твар да ягонае морды, усім кідалася ў вочы нейкае проста расавае падабенства ў вабліччах абодвых шчырых сяброў. Сяньня-ж усе адчувалі гэтую разлуку чульлівае пары, і «Троцкі», пакінуты самому сабе, падкручваўся ўсім пад ногі, скавытаў і гыркаў дый дакляраваў быць яшчэ й ня гэткаю перашкодай у далейшым, асабліва пры найбольш «культурнай» частцы ўрачыстасьці - пры танцах. Дык калі таварыства згледзела праз вакно пасьпешныя ўцёкі з гораду ягонага «бацькі», які й перад гэтым ужо папярэдзіў, што ня можа быць із прычыны «раптоўнага занядужаньня», быў хутка знойдзены спосаб пазбыцца сабачае прыкрасьці, выкарыстўшы кульгавага вартаўніка каланчы, якому ўжо давалася неяк такая «нагрузка» дзеля «разгрузкі» ад прычэплівага й брахлівага стварэньня.
Рэшта заўсёднікаў «гарбатак» таксама наўзьдзіў неакуратна, ня ў поўным складзе й часам ня зусім нават ахвоча зыходзілася на гасподу да пажарнага начальніка Гарлапаніна - звычайнае месца збору, найбольш ізаляваны ад пляткарскае гарадзкое «масы» асабняк побач із «каланчой», пры плошчы. Першая прыляцела, пэўна-ж, найактыўнейшая актывістка гораду, цяпер, на бязьлюдзьдзі, адначасна і загадчык Горздраву, і жаноцкі арганізатар, і «культурнік», і дзіцячы пэдагог, шалёна закаханая ў Цімафеічу (але - «усё прайшло, прайшло, прайшло...»), доктар Клікушына. Акуратна, як заўсёды, зьявіліся самі ініцыятары й верхаводы - сам «пакарыцель Сібіры» Цімафеіч і грозны мечаносец дыктатуры пралетарыяту Геаргадзе. Доўга выбіраліся, падмазваючыся й бязупынна сварачыся міжсобку, сёстры Нюра й Каця Вераніцыны, абедзьве - безнадзейна закаханыя ў пякучым каўкаскім харасьцьве малодшага лейтэнанта дзяржаўнае бясьпечнасьці (Нюра даўно цьвёрда пастанавіла, што пойдзе замуж толькі за каўказца, хай-сабе й не за гэтага). Прымусіла чакаць на сябе і царыца балю, да апошніх часоў - валадарка Цімафеічавага сэрца, гаспадыня абрыджонага «Троцкага» Сьцёша - «уцеха нашае публікі», як праславіў ейныя солёвыя выступленьні на эстрадзе мясцовага клюбу рэдактар Іньдзюкоў у сваім аўтарытэтным органе. Апошняю зьявілася неразлучная тройца: паважны й паважаны «снабжэнец» Дзяльцоў-Дзялецкі, пад падазроную дваранскасьць падвойнага прозьвішча якога даўно ўжо, але тым часам бязвынікова, вёў «сапу» сьледапыт Геаргадзе, багата «снабжаная» ім ягоная ўтрыманка, курносенькая й бязульная Фенечка ды ейны муж, цяльпукавата-пануры настаўнік Піхалін, заключнае «до» цэлага трыё, дармовы дадатак да асноўнае «пары гнедых, запряженных с зарею».
Прыбыцьцё наймаладзейшае, найсьвяжэйшае й найпрыгажэйшае новае сяброўкі кампаніі, якая перад тым кагадзе зрабіла сваю арыгінальную інспэкцыю пажарнае каланчы, лірычна разварушыўшы самоту ейнага вартаўніка, зьява, нечаканая для бальшыні неўтаямнічай у «новыя» веяньні палітыкі гэнэральнага сакратара гаркому на жаноцкім фроньце, крыху шакіравала «асноўнае ядро актыву». Але сама нэафітка ані ня сумелася, адразу рэкамэндуючыся падаваньнем усім рукі й кароткім «Валя» ды не даючы нават увайсьці ў ролю рэкамандатара самому свайму новаму адаратару Цімафеічу. Гэта шакіравала кампанію йшчэ больш, і агульная гаворка, якая й так яшчэ не ўвайшла ў належную каляіну, расклеілася зусім, як ні стараўся падтрымваць яе сам шаноўны гаспадар, Акакі Серафімавіч Гарлапанін, «душа таварыства».
Тымчасам гаспадарная Марфуша бясшумна шныпарыла, дакончваючы падрыхтову стала. На ім ужо былі расстаўленыя гарнітуры й каля кажнага пакладзеная паперка з надрукаваным на машынцы прозьвішчам - элемэнт «культурнага афармленьня і ўпарадкаваньня», як казаў Цімафеіч. Пітво зазвычай на стол ня ставілася - яно традыцыйна «афармлялася» арыгінальным, «пралетарскім у дусе» й адначасна кансьпірацыйна-прадбачлівым спосабам. Ля парогу, як у простай хаце, на тапчаніку стаялі звычайныя суды вады, але вада была толькі ў вадным вядры; тымчасам як другое было із самым «гарушчым» - «чэмергесам». І было адразу дзьве выгоды: раз, што кажнаму можна было разбавіць чыстыя «градусы» адпаведнай колькасьцю вадзіцы, як да ягонае смагі й змогі, і два - у выпадку раптоўнага налёту непажаданага элемэнту нідзе ня было відаць сьлядоў пляшак, а на суды вады ў парозе хто што падумае.
- Дык просім, дарагія таварышы, на нашую сьціплую шклянку гарбаткі ваеннага часу - закончыла свае падрыхтовы Марфуша, якраз дарэчы вывеўшы таварыства зь няёмкага «мёртвага пункту».

VIII

Сыстэма картак з надпісамі, дзе хто мае сядзець - нейкае «культурнае» адраджэньне старое маскоўскае сыстэмы «месьніцтва» часоў Івана Жахлівага - гэтым разам не апраўдала сябе. Адразу-ж яе груба парушыла сама «царыца» Сьцёша, якая, усадаўляючыся побач ізь Цімафеічам, як на сваё, само сабой зразумелае й законнае месца, аж запаланела ўся да кончыкаў вушэй, прачытаўшы на пакладзенай тут картцы не сваё прозьвішча, а імя гэтае новае самасуйкі - «таварыш Валя» (бо прозьвішча відавочнае кандыдаткі ў Сьцёшыныя наступніцы ня ведаў яшчэ ніхто з арганізатараў гарбаткі, нават сам Цімафеіч). Яна дэманстрацыйна скамячыла паперку й кінула яе пад стол. Усіхнае маўчаньне йшчэ больш паглыбела, хоць ніхто дакладна ня ведаў прычыны такое дэманстрацыі, здагадваючыся аб ёй толькі агульна й гадаючы сам із сабою, каго гэта не такога там напісалі. У імпульсыўнае Клікушынай гэтае пытаньне нават ледзь не сарвалася зь языка. Цімафеіч толькі злосна пачырванеў, адзін із двух добра зразумеўшы сэнс Сьцёшынага гесту і з жалем бачачы, як аблюбаваная ім новенькая разьмяшчаецца не каля яго, а колькі асобаў далей, за панура-абыякавым Піхалінам, так што ні перагаварыцца, ні нават пераглянуцца зь ёю тымчасам нельга будзе. Другі-ж, які таксама здаўмеўся адразу - Геаргадзе - зларадна цешыўся ў глыбі душы: «Маладзец, Сьцёша, не адступай свайго, трымай яго на воку й на лейцах!» «Стораж бясьпечнасьці» меў усе падставы непрыязна ставіцца да новага захапленьня свайго сябра й падтрымваць Сьцёшыныя пазыцыі, бо сяброўства - сяброўствам, а добрага «сексота», сакрэтнага агента запраўдны энкавэдысты мусіць, і абавязаны нават, мець і каля роднага бацькі. Гэтую ролю бліжэйшага, інтымнага нават шпіка Геаргадзе каля сакратара гаркому й выконвала Сьцёша, выконвала так спрытна й дасканальна, што магчымая ейная «адстаўка» была-б зусім непажаданаю, і самая думка аб ёй вельмі не падабалася начальніку запраўднае бальшавіцкае пільнасьці. Тым больш, што гэтая «зялёная» вылучэнка на Сьцёшынае месца была зусім яшчэ неасьветленая праменьнем гэнае пільнасьці. Нават заданьне ўстанавіць ейнае дакладнае прозьвішча толькі сяньня было «спушчанае» адмысловаму агенту.
Марфуша ўжо хадзіла каля гасьцей зь дзьвюма конаўкамі ў руках і далівала зь іх кажнаму ў пажаданай ім прапорцыі «градусы» й ваду да нейкае эсэнцыі гарбатападобнага колеру, якая ўжо была паналіватая ў шклянках і мела чыста «маскіровачныя» мэты стварэньня ілюзіі запраўднае «гарбаткі». Валі, якая не зразумела, што гэта робіцца, яна моўчкі наліла тую самую дозу, што й ейнаму суседу Піхаліну, які не залічаў сябе да прыхільнікаў ані пераваранае, ані сырое вады.
- Баёвыя... сяброўкі... і дарагія... таварышы! - узьняўшыся зь месца із шклянкай у руцэ, адрывіста прагаласіў, усё’дна як перад мнагалюднай аўдыторыяй, Цімафеіч. Ён меў гэты звычай прамаўляць заўсёды, як на вялікім мітынгу, выгукваючы зычным голасам паасобныя словы з паўзамі між іх, хоць-бы прамова адбывалася ў маленькім пакоіку і слухачоў было ўсяго два-тры. А зварот пачынаў ён нязьменна ад «баёвых сябровак», хоць-бы сярод ягоных слухачоў і ня было аніводнае ні «баёвае», ні проста нават сяброўкі жаноцкага роду.
- Першым... маім... словам... бязумоўна... канешня... таварышы... факт... дазволю... сабе... успомніць... нашага... вялікага... і мудрага... сябра... бацьку... і настаўніка... вярхоўнага... камандуючага... нашай... доблеснай... чырвонай... арміі... маршала... Савецкага... Саюзу... Іосіфа... Вісарыёнавіча... Сталіна!
Апошняе слова ён разьюшана вылемантаваў высокім фальцэтам, увесь аж сіні ад натугі. Усе, як на якім вялікім бальшавіцкім зьезьдзе, паўставалі й пачалі крычэць: «Няхай жыве вялікі Сталін», «Ура першаму маршалу Савецкага Саюзу». Выкрычаўшыся ў меру, мусілі йшчэ гэтак стойма выслухаць трафарэтную для падобных выпадкаў прамову няборзда красамоўнага аўтара, які гэтым разам, з увагі на спэцыфічнасьць абставінаў, ня вельмі, як ён думаў, зацягваў яе і «ўлажыўся» ўсяго ў якія-небудзь паўгадзінкі.
Валя, слухаючы даўно знаёмыя і наперад, на памяць, здаецца, вядомыя сказы стандартнага хвалебнага гімну вялікаму, мудраму і г.д., тымчасам разглядала сваіх новых знаёмых.
Што праўда, некаторых зь іх яна ўжо знала і не ўпяршыню сяньня тыцкала ім сваю руку. Нават больш - гэта былі бадай найпершыя, здабытыя ейным арыгінальным спосабам «знаёмыя» ў гэтым горадзе. І «пазнала» яна іх у сваім найулюбёнейшым месцы - на эстрадных і сцэнічных паказах мясцовага клюбу. Яшчэ жывучы ў далёкім адсюль Менску, Валя належала да тых калятэатральных дзяўчатак, якія бываюць пры кажным, бадай, тэатры, выказваюцца энтузіястычнымі й проста экзальтаванымі адаратаркамі мастацтва, а найбольш - мастакоў, і то мужчынскага роду, якія імпануюць чым-небудзь із сцэны. Такія дзяўчаткі наведваць тэатр штодня, часта напружваючы да апошняе свае фінансавыя магчымасьці, але йшчэ часьцей хутка знаходзячы ці здабываючы «зайчы» доступ у гэтыя харомы мастацтва. Яны заўсёды выяўляюць сябе бурнымі воплескамі й выклікамі аж да закідваньня краскамі сваіх улюбёных артыстых, прабіваюцца часьцяком нават за кулісы, робяцца там проста сваймі людзьмі, знаёмяцца з усім тэатральным і калятэатральным сьветам, а часта аж не даюць быту сваім кумірам. Вайна й бомбы страшных «фашыстых», якія выгналі дзяўчынку з абжытага свайго гораду, усё-ж не заглушылі ў ёй гэтага замілаваньня да тэатру й мастацтва. А прыбыцьцё ейнае ў гэты сібірскі гарадок якраз супала з тым «ажыўленьнем клюбнае работы», што, як ведама, заўдзячвалася самаадданай «грамадзкай працы» новага гарадзкога пажарнага начальніка таварыша Гарлапаніна. Дык Валя, адразу кінуўшыся ў гэты мясцовы сурагат тэатру, абсталяваны ў даўнейшым «саборы» клюб, адразу-ж пазнаёмілася тут і з Гарлапанінам і, крыху пазьней, успала на вока самому Цімафеічу, які трымаўся вялікадушным мэцэнатам «самадзейнага мастацтва». Тут-жа яна пазнала і «ўцеху мясцовае публікі» Сьцёшу, і вясёлую Фенечку, якая йграла на сцэне маладых нявінных дзяўчатак, і ейнага штатнага мужа Піхаліна, які, відаць, з увагі на ягоную прыродную цяльпукаватасьць, мусіў выконваць камічныя ролі, і нават доктара Клікушыну, як кіраўніка «дзіцячае самадзейнасьці», без выступленьняў якое з рознымі «мантажамі» на чэсьць «вялікага Сталіна», «слаўнай партыі бальшавікоў» і «доблеснай чырвонай арміі» не адбываўся ніводзін, бадай, клюбны паказ.
Пасьля Менску гэта, пэўна-ж, было ня тое й ня тыя (у тэатральную Маскву Валя не пасьпела акунуцца, бо раз, што спынілася там толькі проста як па дарозе, а другое - і Масква гэтая была ўжо распуджаная вайною). Насамперш - часьцей, як раз, найбольш два - на тыдзень у клюб ня лучыш. Дый сярод «артыстых» цяжка вышукаць каго-небудзь на ролю «куміра», асабліва калі памяць ня сьцерла йшчэ менскіх вобразаў. Але ўсё-ж гэта было нешта тэатрападобнае, і рабілі-ж яго таксама людзі. А людзі, можа, хіба за выняткам тых таямнічых і нябачных у вочы «фашыстых», якія выпудзілі зь Менску, усе людзі Валінай маладзенькай наіўнасьці й захопленасьці выдаваліся такімі добрымі. «Gute Menschen, aber schlechte Musikanten» - гэтая формула ведамага нямецкага анэкдоту зусім ня прыводзіла яе ў роспач, як таго няшчаснага капэльмайстра, што спрабаваў такім зваротам апошні раз перад адказным выступленьнем прагаварыць да музычнага сумленьня свае капэлі.
Нават супраць жанок паважанага таварыства яна нічога ня мела - можа, таму, што не дарасла йшчэ да таго веку, калі кажная, бадай, жанчына ўмее пранікліва знаходзіць ува ўсякай іншай, апрача самое сябе, безьліч большых і меншых заганаў, пачынаючы ад формы ўчэсваньня валасоў і крою сукенкі да асаблівасьцяў захоўваньня і нават найінтымнейшых, нямаведама адкуль і як пазнаваных рысаў характару. Найбольш-жа падабалася ёй Фенечка, яна пачувала ў ёй нешта як-бы роднае. Вельмі падабалася ёй, што Фенечка курыць - праўда, цяпер - нейкую махорку ці нават самасейку ня дужа далікатнага паху, і пальцы аж да бурасьці пазавэнджваныя. Валі й самой яшчэ перад вайною вельмі хацелася навучыцца курыць, і яна, гэраічна перамагаючы ўсю натуральную агіду, кашаль і гарладзёрку, кружэньне галавы, поцяг плёвацца бясконца й нават часам зьезьдзіць у сталіцу нядаўна ўтворанае тады новае Лацьвійскае савецкае сацыялістычнае рэспублікі, умела ўжо зацягнуцца й выпусьціць дым, нават праз нос, ня горш за Фенечку. Адно, што цяпер, калі з абыходку савецкіх грамадзянаў, асабліва малога заштатнага й застароннага гарадка, зусім зьніклі папяросы, яна не адважвалася дасканаліцца далей на гэтай сьмярдзючай едкай махорцы.
Падабалася Валі й Сьцёша, яна знаходзіла яе вельмі прыгожай і міленькай, хоць голасу ейнаму, рэзкаму й занадта характэрнаму, пэўна-ж, далёка было нават да тых опэрных галасоў, якія даводзілася чуць у сваім жыцьці Валі. Толькі што сяньня гэтая «ўцеха» паглядала на дзяўчыну нешта не такоўска, аж прыкра робіцца неяк, як кіне позірк... А з Кацяй Вераніцынай можна было-б нават пасябраваць - яна, здаецца, мала што не равесьніца. «Піянэрважатай» была-ж і Валя крыху, пакуль ня выключылі з камсамолу, калі бацьку... Ну, але гэта дарма - навошта ўспамінаць нейкія там прыкрасьці. Мілая дзяўчынка, відаць, і Нюра і доктар Клікушына - так, мілая дзяўчынка, бо строіцца, дарма што сівізна паблісквае ўжо, у кароткія спаднічкі - мусіць ад ейнае «дзіцячае самадзейнасьці» на самую пераходзіць.
Ну, а мужчыны - гэта ўжо няма й гаворкі. Нават і Дзяльцоў-Дзялецкі - хоць і крыху застары, загрузны, засіня-чырвоны й гугнавы - які, пэўна, добры дзядзька! Так дабрадушна ўшчыпнуў яе, як знаёміліся... Але і ў Валі, як у тых сёстраў Вераніцыных - на першае месца выходзіў усё-ж энкавуд і ваенком Геаргадзе. Сяньня яна ўпяршыню бачыла бліскучага каўказца бліжэй - у клюбе ён не выступаў, а як шкода! Пэўна, у яго мусіў быць нейкі талент... Ды й бяз таленту - экзатычнае хараство і ваенная форма, галоўнае - форма, дый шчэ зь нядаўна начэпленымі пагонамі - якая дзяўчына ўстоіць перад гэтым! Куды меней быў да густу Валі, праўда, бязьведамы йшчэ ёй у гэтай ролі ейны адаратар і аратар гэтага мамэнту, якога яна нават ня слухала. Чалавек, таксама, напэўна, добры, але - галоўка нейкая, як рэпка, валасы, як нашмальцаваныя, пад носам нейкія стырчастыя шчэцьцю вусы, усё роўна як зубная шчотка. Пэўна, калі-б давялося калі...
- ... Сталін! - ізноў, як у пачатку, выенчыў натхненны аратар, спыніўшы гэтым і пачаты Валяю крытычны агляд ягонага выгляду. Усе выйшлі з адранцьвеньня, закраталі крэсламі, зазванілі, стукаючыся шклянкамі.
І Валя стукнулася із сваім суседам Піхалінам ды, бяручы зь яго прыклад і далей, глынула з шклянкі, закінуўшы голаў. Але тут-жа апякло, як агнём, заняло дух, забіў кашаль, зазелянела ў ваччу, шклянка выпала з рук, разьбіла сподак і заліла стол. Не, гэта куды горш за тое вучэньне курыць папяросы. Цяпер Валя здаўмелася, што, пэўна, тут ніякая не гарбата, а нешта гэнкае... усё таварыства прыемна цешылася каля здарэньня з нэафіткаю. Піхалін, які разам із Марфушаю заходжваўся над адходжваньнем небарачкі, падбадзёрваў яе і панастаўніцку раіў:
- Гэта дарма, толькі зь няпрывычкі. Трэба хлебца скарыначку панюхаць.
Валя гэтак і зрабіла, выклікаўшы новы выбух усіхнага сьмеху.
- Нешта здароўе таварыша Сталіна ня йдзе Вам на здароўе, таварыш Валя, - кінуў ёй праз стол Геаргадзе. - Вы-ж, пэўна, камсамолка?
- Не, - шчыра прызналася дзяўчына.
- Не-е? - працягнуў, насьцеражыўшыся, стораж бясьпечнасьці і кінуў значны погляд на Валінага пратэктара Цімафеіча. - А чаму?
- Выключылі, - і дадала, ужо зманіўшы: - за нясплату складак, - а таму, што маніць яшчэ ня ўмела як сьлед, дык пачырванела дадаткова, наверх на незбляднелую йшчэ чырвань ад папярэдняга ўзрушэньня.
- Як гэта - то-ж сорам! - пачала сарамаціць Каця, якая цяпер выконвала абавязкі сакратара гарадзкога камсамолу. - Ну, але мы гэта можам паправіць, - падбадзёрыла адразу, - трэба толькі білет...
Звон нажа аб шклянку ня даў ёй дакончыць. Гэта прасіў голасу сам гаспадар, Акакі Серафімавіч Гарлапанін.
- Просім, Акакі Серафімавіч, просім, - загаманілі ўсе, спадзеючыся, што брандмайстар, як зазвычай, выкіне нейкую артыстычную штуку, ды настройваючыся на новы рогат.

IX

Акакі Серафімавіч, як гаспадар, заходжваючыся разам із Марфушаю над беспасярэдняю падрыхтовай «гарбаткі» і прыняўшы на сябе адказную «чэмергесавую» частку, ужо правёў быў пры гэтым, як казаў ён, «папярэднюю індывідуальную зарадку». Яшчэ Казімер, пераймаючы ад яго апеку над «Троцкім», мог заўважыць гэта. Цяпер-жа, калі брандмайстар яшчэ паправіўся, узяўшы дзейны ўдзел у вагульным «галасаваньні» й справіўшыся пры тым «прагаласаваць» аж два разы, ён быў зусім «на заводзе» і нават, пакуль астоіўся ўстаўшы, мусіў разоў пару схісянуцца. Праўда, толькі крышку - да нормы нават было йшчэ далёка, і таварыш Гарлапанін быў усяго ў поўнай бальшавіцкай бадзёрасьці.
Хоць усе ўжо сьціхлі, але аратару было замала гэтага, і ён шукаў яшчэ чаго-небудзь растчэйшага за шклянку, аб што можна было б добра джвагнуць, каб выклікаць ашаламаняльны гук для ажыўленьня мёртвае ўжо цішыні. Брандмайстар вельмі любіў такія пажарныя гукі, і на паказах у мясцовым клюбе ўвёў моду перад кажным адчыненьнем заслоны лупіць у вядро, што мела абазначаць «гонг». Ён проста пэдантычна дапілноўваў гэтага й нават змушаў зачыняць заслону, калі яна паважвалася рассоўвацца без выкананьня такога абраду, якім ён хваліўся кажнаму, як сваім вялікім новаўвядзеньнем, што павінна так наблізіць тутэйшую клюбную сцэну аж да сталічнае. Але цяпер вёдры былі йшчэ занятыя пад пітвом, і давялося абыцца бяз «гонгу».
- Я ўважаю, - пачаў прамоўца, - ув-важаю, што тут дыскур... дыспусіях хочуць перайсьці не да таго парадку дня, які... да якога хочуць тут перайсьці. Кам-са-мол, - і ён падняў палец, - што такое кам-сам-мол? - запытаўся ён многазначна, зьлёгку зноў схісянуўся.
- Камуністычны саюз моладзі, - паўголасам адказаў Піхалін, які сваім настаўніцкім звычаем ня любіў пакідаць неадказаных пытаньняў.
- Сам ведаю, - аскірзнуўся аратар. - Камсамол - гэта нашыя мілыя касма... камсамолкі - і Гарлапанін, скланіўшыся, правёў павольным шырокім гестам па ўсіх, асобна тыкаючы па дарозе пальцам ня толькі ў Валю, Кацю ці Сьцёшу, але і ў доктара Клікушыну. - А нашыя камсамолкі, - гэта толькі... толькі падпад... падпал-коўнікам, а пал-л-лкоўнікам - нашая слаўная партыя, і тут у нас палкоўнікам - наш парцейны кіраўнік Іван Абармотавіч Цімафееў. Ярмак Цімафеіч!
Усе зарагаталі й запляскалі, знаходзячы, што брандмайстар ня з горшага павярнуў агульназнаную гульню словаў хадзячага анэкдоту. Асабліва спадабалася гэта Геаргадзе. Ён усхапіўся насустрач Цімафеічу, які таксама ўставаў з нованапоўненаю шклянкаю ў руках, усьміхаючыся сваёй звычайнай у такіх разох дурнавата-паблажліваю ўхмылкаю да аўтара, як здавалася яму, камплімэнту, сэнс якога, праўда, ня зусім яшчэ дайшоў да ягонае, ня дужа прыткае на розум галоўкі.
- Палкоўнік! - аж зароў ад здаволеньня энкавуд, - ты - палкоўнік! Пі, Ярмач, ты палкоўнік! Эпалеты - зараз эпалеты... - і, ня доўга думаючы, ён проста рукамі схапіў з паўміска пару лустачак артыстычна-тонка накроенае Марфушаю паляндвіцы ды нашлёпнуў іх на Цімафеічавы раменьні, быццам-бы эпалеты. Цімафеіч спахмурнеў на мамэнт, але зараз жа зноў заўсьміхаўся ранейшай, цяпер ужо зусім дурной, ухмылкаю. Яму, пэўна-ж, не падабаўся такі зварот справы й жвава ўспомнілася адна з папярэдніх «гарбатак», на якой гэты-ж самы ягоны сябра Ягорка, падпіўшы, змусіў яго лезьці пад стол і брахаць там пасабачу супроць «Троцкага». Праўда, пасьля абое запілі гэтую прыкрасьць й доўга цалаваліся... І цяпер Цімафеіч баяўся, каб не паўтарылася чаго падобнага, баяўся ўцьвяліць чым-небудзь яшчэ небясьпечнага сябру, бо й наагул меў сьмяротны страх перад «усемагутным мячом дыктатуры пралетарыяту».
- Навошта дабро глуміць, - хацеў умяшацца Піхалін і пацягнуўся ўжо праз суседзяў, каб зьняць із «палкоўніка» імправізаваныя эпалеты.
- Ня руш! - строга цыкнуў на яго Геаргадзе і, зьняўшы паляндвіцу, пляснуў яе на Цімафеічаву талерачку. - Ну, вып’ем, палкоўнік! - і ён стукнуў сваёй шклянкай у шклянку зьбянтэжанага йшчэ небаракі Цімафеіча, у думках якога адразу-ж пранеслася адхланьнем: «Ну, дзякаваць Богу, здаецца, тымчасам усё!» І ён смагла асушыў усё додна адным духам і зараз-жа пачаў заядаць нядаўнімі сваімі «эпалетамі»:
- І зусім не палкоўнік, - гугнавіў тымчасам Дзяльцоў-Дзялецкі, - а наш будучы чырвоны прафэсар, - напамянуўся на ведамае ўсім Цімафеічавае жаданьне падацца ў славутую акадэмію партыйных невукаў - «Інстытут Чырвонае Прафэсуры», якое было-б ужо зьдзейсьнілася, каб не вайна.
- Сам ведаю, - спыніў яго перапынены падзеяй аратар, які перад тым вагаўся, ці пайсьці ў парог напоўніць асушаную за адным заходам з прыміранымі сябрамі шклянку, ці весьці далей сваю рацэю, а цяпер наважыўся на апошняе. - Прафэсар, доктар, палі... палісьцічаскіх навук доктар! І наш сібірскі герой вялікай аце-часьцьвенай вайны, наш новы Ярмак, аб якім удзячны народ... - і, зрабіўшы невялікую паўзу, брандмайстар адразу перайшоў да дэклямацыі собскага вершу, адмысловага й старэнна, у муках творчасьці, загадзя падрыхтаванага да гэтае нагоды, які, аднак, ён зьбіраўся пазьней выдаць за раптоўны экспромт:
Ёсьць у нас карыфэі
Нашай сібірскай зямлі,
Слаўны Ярмак Цімафеіч
Край наш уславіў калісь.
Ён - «пакарыцель Сібіры»
Умацаваў наш рэдут,
Памяць яго не забылі,
Новыя сьледам ідуць.
Новы ўстаў казачэнька,
Цешся, стары атаман,
Цешся, ты, наш даражэнькі,
Цешся, парцейны наш стан!
Гром небясьпекі раздаўся,
Подлы фашысты гразіць.
Наш Ярмачок не збаяўся,
Сьмела наперад глядзіць. 
Сьмела-ж вядзі нас наперад, -
Моцны Савецкі Саюз
Так і на тыл, як на перад.
Так і ў трудзе, як у баю.
Ёсьць і ў нас карыфэі
Нашай сібірскай зямлі
Слаўны і наш Цімафеіч,
Край наш уславіць калісь!

- Брава! Брава! - зараўлі ўсе госьці, устаючы зноў і імкнучыся стукнуцца шклянкамі і з паэтам і зь ягоным героем, якія тымчасам, рашчуленыя абодва, цалаваліся тройчы накрыж.
- Экспромт, паверце - экспромт, - крыху асіплым ад занадта гучнае дэклямацыі голасам запэўняў палішчаны славай і здавальненьнем самога свайго правадыра брандмайстар-трубадур.
Усе пачалі інтэнсыўна закусваць, але гаворка, ажыўленая паглынутымі ўжо градусамі, не перасьціхала, разьбіўшыся толькі на суседзкія групкі. Дый ад агульных прамоваў трэ было крыху адпачыць, хоць Каця Вераніцына, то чырванеючы, то бялеючы, рыхтавала наступны тост - пэўна-ж, на чэсьць «няўсоннага вока бальшавіцкае пільнасьці», зь якога ўвесь час ня спушчала закаханых вачэй. Яна толькі колькі разоў памыкалася ўстаць і папрасіць увагі, але гэтая зайздросная сястрычка Нюрка кажны раз адразу моцна тузала за сукенку і трэ было здавацца пад небясьпекаю, што рэдзенькі мусьлінчык можа ня вытрымаць.
- Які слаўны гэты Акакі Серафімавіч, - сказала свайму суседу Піхаліну Валя, якой ад таго глытка, што пасьпеў праскочыць праз горла, зрабілася толькі неяк вясёлкава-радасна ды ўсё і ўсе здаваліся йшчэ лепшымі, як дасюль. - А праўда, якое сьмешнае ймя - Акакі Серафімавіч?
- Угу, - пацьвердзіў Піхалін, перажоўваючы закусь, - такі ён Акакі, як я Сруль.
- Чаму? - не зразумела нічога Валя.
- Сруль ён, і Сруль мусіць Срулевіч, - пачаў тлумачыць ёй сусед. Гэта ён пад чыста-рускага падрабіўся, і Гогаля абмінуць захацеў. Вось з аднаго Сруля і Акакі, і Серафім выйшлі. О, вы ня ведаеце іх, - націскаючы на іх, ужо паўшэптам вёў ён далей, - а я, - калі служыў у войску ў Менску...
- Каго іх, - перапыніла Валя, якую напамінак аб Менску адразу навёў на блізкія ўспаміны, - фашыстых?
- Але, фашыстых! - аж ледзь не падавіўся ад сьмеху несьмяшлівы наагул настаўнік. - А вы бачылі калі-небудзь фашыстых?
- Не, але ўцякла ад іх, якраз із таго Менску...
- Зь Менску - і гэтых ня ведаеце? - ізноў націснуўшы на займеньнік, паказаў Піхалін пальцам на брандмайстра. - А «фашыстыя» - хіба ня людзі, думаец